Zespół przewlekłego zmęczenia – definicja
Zespół przewlekłego zmęczenia (CFS – chronic fatigue syndrome/ ME – myalgic encephalomyelitis) to przewlekła choroba, która wpływa wyniszczająco na cały organizm. Najbardziej charakterystycznym objawem jest skrajna nietolerancja wysiłku fizycznego lub psychofizycznego. Dla wyszczególnienia mogą to być:
- zmęczenie po krótkim wysiłku, jak zrobienie zakupów
- nieproporcjonalnie duże nasilenie po wysiłku kilkugodzinnym (praca zawodowa)
- trudności ze wstaniem z łóżka
CFS nazywane było w latach 80. Yuppie flu, co wskazywać miało na fakt, że dotyka młodych przepracowanych profesjonalistów, głównie zatrudnionych w korporacjach. Obecnie odchodzi się od tego pejoratywnego określenia. W przypadku CFS zmęczenie chorego nie ustępuje po śnie nocnym i może trwać latami, osłabiając organizm. Często pacjent odczuwa nadwrażliwość na bodźce, jak dźwięki z otoczenia czy światło. Choroba wiąże się ze spowolnieniem ruchowym, zaburzeniami percepcji, zaburzeniami snu i nastroju. Sen jest nieefektywny i nie regeneruje, co zwiększa ryzyko wystąpienia zaburzeń nastroju. U pacjentów występuje również zwiększone ryzyko rozwoju depresji. Szacuje się, że CFS może dotyczyć około 1% populacji. Choroba dotyka osób dorosłych, które wcześniej prowadziły bardzo aktywny tryb życia. Ryzyko wystąpienia jest większe u kobiet, zwłaszcza między 30. a 45. rokiem życia. Z reguły są to osoby ambitne, perfekcyjne i stawiające sobie bardzo duże wymagania w związku z pełnionymi w społeczeństwie rolami. Zespół przewlekłego zmęczenia może trwać latami i istotnie wpływać na aktywność zawodową, społeczną i osobistą pacjenta. Stan mocno osłabia system nerwowy i odpornościowy.
Diagnostyka
Diagnostyka CFS jest niezwykle trudna, ponieważ nie do końca wiadomo, jakie są przyczyny choroby. Wskazuje się na kilka czynników, które mogą wpływać na jej pojawienie się:
- predyspozycje genetyczne
- infekcja wirusowa
- styl życia- nadmiar obowiązków, nadmierne oczekiwania otoczenia
- zaburzenia funkcjonowania osi podwzgórze-przysadka-nadnercza
Przyjmuje się też, że u osób chorych na zespół przewlekłego zmęczenia stężenie kortyzolu jest znacznie niższe w porównaniu z resztą populacji. Badania potwierdzają również związek między zaburzeniami funkcjonowania układu immunologicznego a wystąpieniem choroby. Niekiedy wspomina się o tym, że CFS może rozwijać się pod wpływem przewlekłego stresu, co pozwala zaklasyfikować przypadłość jako chorobę psychosomatyczną. Pacjent jest w stanie zauważyć moment, w którym objawy zaczęły się pojawiać. O zmęczeniu przewlekłym mówimy, gdy taki stan trwa ponad sześć miesięcy.
W celu rozpoznania zespołu przewlekłego zmęczenia wyszczególnia się kryteria duże i małe:
- kryterium duże – uczucie zmęczenia (stale lub w sposób nawracający) przez co najmniej 6 miesięcy u pacjenta, który wcześniej takich objawów nie doświadczał oraz u którego wykluczono stany chorobowe, mogące mieć wpływ na stan długotrwałego zmęczenia
- kryteria małe (muszą pojawić się co najmniej cztery objawy) – ból głowy przebiegający inaczej niż do tej pory lub ze zmianą natężenia, ból wielu stawów bez obrzęku lub rumienia, ból mięśni, złe samopoczucie po wysiłku trwające ponad dobę, zaburzenia pamięci krótkotrwałej lub zaburzenia koncentracji, ból gardła, tkliwe węzły chłonne, nieprzynoszący odpoczynku sen
Inne objawy, które mogą towarzyszyć CFS to brak apetytu, suchość w jamie ustnej, zaburzenia widzenia, zawroty głowy i nocne poty. Nie istnieją konkretne badania, które mogłyby wskazywać na zespół przewlekłego zmęczenia. Jednakże zaleca się wykonanie tych, które wykluczą choroby mogące być przyczyną stanu pacjenta. Diagnozowanie opiera się na wykluczeniu boreliozy, przewlekłych infekcji, WZW typu C, nowotworów, schorzeń tarczycy, HIV, cukrzycy, anemii stwardnienia rozsianego i depresji. Najlepiej, żeby o konkretnych badaniach zdecydował lekarz. Zaleca się wykonanie, m.in., morfologii i badania ogólnego moczu, TSH, CRP, oznaczenia glukozy na czczo, oznaczenia stężenia wapnia i fosforu i poziomu elektrolitów, wykonanie badania funkcji wątroby i nerek. Ze względu na ilość możliwych do wykonania badań, najkorzystniej udać się z dolegliwościami do lekarza rodzinnego, który odpowiednio pokieruje diagnostyką.
Rola lekarza pierwszego kontaktu
Trudno ukierunkować leczenia zespołu przewlekłego zmęczenia, gdyż jego przyczyna jest nieznana. Pacjent zwykle zgłasza się najpierw do lekarza rodzinnego, z uwagi na fakt, że jego odczucia wiążą się najczęściej z przebytą infekcją wirusową. Kolejno osoba chora trafia do specjalistów i na badania laboratoryjne, w celu wykluczenia możliwych chorób. Zdarza się, że w zaawansowanym stanie choroby ma błędnie rozpoznawaną depresję. Niekiedy włącza się leki z grupy inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI lub SNRS) czy leki przeciwzapalne, a także leki na poprawę snu- te dostępne bez recepty i te z ordynacji lekarskiej. W celu regulacji codziennego funkcjonowania pacjent dostaje poradę, by np. suplementować preparaty wielowitaminowe, elektrolity lub melatoninę. Suplementy zalecane w objawach zespołu przewlekłego zmęczenia to najczęściej magnez, witamina D, witaminy z grupy B, koenzym Q10 i adaptogeny, jak żeńszeń czy ashwaganda. CFS leczy się objawowo dbając o to, by zredukować symptomy utrudniające choremu funkcjonowanie.
Strategie radzenia sobie w CFS
Właściwie pokierowana farmakoterapia i suplementacja powinna być wsparta psychoterapią, która stanowi istotny element leczenia. Zauważono, że dobre efekty obserwuje się po terapii poznawczo-behawioralnej oraz terapii opartej na ćwiczeniach fizycznych. Istotne, by intensywność ćwiczeń stopniowo zwiększać, co pozwala złagodzić objawy zespołu przewlekłego zmęczenia. Optymalną i najkorzystniejszą na początek formą aktywności jest spacer, do którego stopniowo dołączać można ćwiczenie cardio. Innym sposobem radzenia sobie z przewlekłym zmęczeniem jest floating – relaks polegający na unoszeniu się na powierzchni wody o wysokim zasoleniu w specjalnej kapsule. Floating redukuje stres i napięcie mięśniowe, wspomaga regenerację, leczy bezsenność i łagodzi bóle. Formę relaksu warto dopasować do swoich potrzeb – oprócz floatingu może być to joga, medytacja, ulubiony sport czy też inna czynność dająca odprężenie i jednocześnie dodająca sił witalnych.
Źródła
- Araszkiewicz A., Wyniszczający zespół przewlekłego zmęczenia, Psychiatria po Dyplomie, 05, 2014
- https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/zespol-przewleklego-zmeczenia-gdy-odpoczynek-nie-pomaga/?gad_source=1&gad_campaignid=21692398028&gbraid=0AAAAADCs_B54dIPk2BVF_6oKUxX4Orrj4&gclid=CjwKCAjw46HPBhAMEiwASZpLRB3Q4pF4qZM32dAx2rUDm-0Ryqf8nuUqXs1AJc9lNPxUIPjtSX8KehoC7QgQAvD_BwE, dostęp 27.04.26
- https://centrumpsychosomatyki.pl/zespol-przewleklego-zmeczenia-cfs/, dostęp 27.04.26
- https://www.termedia.pl/Zespol-przewleklego-zmeczenia-postepy-leczenia,8,849,0,1.html, dostęp 27.04.26
- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11526618/, dostęp 27.04.26
