Udar cieplny to stan nagłego zagrożenia życia, który często kończy się powikłaniami, a niekiedy nawet śmiercią. Charakterystyczny objaw to gorączka powyżej 40°C i objawy neurologiczne. W sytuacji udaru cieplnego homeostaza organizmu i związane z nią mechanizmy termoregulacji stają się niewydolne, a sam organizm nie jest w stanie utrzymać odpowiedniej temperatury. Ta dysfunkcja prowadzi do skrajnego wzrostu temperatury, co skutkuje uszkodzeniem wielu układów ciała, niewydolnością narządów i niekiedy śmiercią. Udar cieplny ma miejsce, gdy temperatura narządów wewnętrznych przekracza wartości bezpieczne dla organizmu, co powoduje uszkodzenie błon komórkowych. Do najbardziej zagrożonych narządów należą mózg, serce, wątroba, nerki, jelita i mięśnie.
Objawy udaru cieplnego
Objawy udaru to najczęściej zasłabnięcie (też z utratą przytomności), tachykardia i zblednięcie powłok skóry. Niekiedy wymioty i drżenie kończyn. Po odzyskaniu przytomności może wystąpić dezorientacja co do czasu zasłabnięcia. Temperatura ciała jest znacznie podniesiona i nasila się wydzielanie potu. Udar cieplny to potencjalnie zagrażający życiu stan organizmu spowodowany przez działanie wysokiej temperatury z zewnątrz (wysoka temperatura otoczenia, szczególnie przy dłużej wilgotności) lub stan spowodowany intensywnym wysiłkiem (praca lub ćwiczenia). Szczególnie niepokojące są w przypadku udaru objawy neurologiczne, choć mogą być one subtelne – niepokój, pobudzenie, zaburzenia równowagi, zawroty głowy, majaczenie lub śpiączka. Najgroźniejsze wydają się być powikłania udaru, jak uszkodzeni ośrodkowego układu nerwowego, obrzęk mózgu, ostra niewydolność nerek, ostra niewydolność oddechowa, uszkodzenie mięśnia sercowego, wątroby, niedokrwienie i martwica jelit, krwawienie z przewodu pokarmowego czy ostre zapalenie trzustki.
Pierwsza pomoc
Szybkie rozpoznanie i właściwe postępowanie w przypadku udaru cieplnego daje warunek przeżycia pacjenta i dobre rokowania na przyszłość. Standardem jest schłodzenie pacjenta poniżej 40°C, co stanowi wartość krytyczną. Przenosi się w tym celu pacjenta w zacienione i przewiewne miejsce, a następnie schładza za pomocą chłodnych (nie zimnych!) kąpieli oraz umieszczając chłodne okłady w miejscu dużych tętnic (pachy, pachwiny, szyja). Kolejnym krokiem jest wyrównanie zaburzeń wodno-elektrolitowych. W warunkach szpitalnych odbywa się to najczęściej przez kroplówkę. W sytuacjach przegrzania, które nie wskazują na udar można użyć nawodnienia doustnego. Podczas imprez masowych, gdzie zagrożenie przegrzaniem jest większe, dba się o to, by służby medyczne tam dostępne, były odpowiednio przeszkolone w tym celu. W przypadku obserwowania zmian mogących wskazywać na zaburzenia neurologiczne wykonuje się tomografię komputerową głowy. W sytuacji występowania wielu niepokojących objawów zaleca się wykonanie podstawowych badań.
Grupy ryzyka
Fala upałów to poważne zagrożenie zwłaszcza dla małych dzieci i osób starszych, u których termoregulacja jest osłabiona z powodu zmian fizjologicznych wiążących się z wiekiem. To w tych grupach wystąpić może klasyczny udar cieplny (KUC). Dotyczy on również osób chorujących na cukrzycę. Objawy narastają stopniowo w ciągu trzech dni i dotyczą najczęściej osób prowadzących siedzący tryb życia, odwodnionych, przebywających w nieklimatyzowanych pomieszczeniach. U osób starszych zmniejsza się wydajność pocenia się, osłabia poczucie pragnienia i obniża zdolność adaptacji układu sercowo-naczyniowego, co znacząco zwiększa podatność na wysokie temperatury. Ponadto choroby współistniejące o charakterze przewlekłym oraz stosowane leki (zwłaszcza diuretyki) dodatkowo pogłębiają te zaburzenia. Seniorzy, szczególnie mieszkający w miastach, często żyją samotnie, mają ograniczony dostęp do urządzeń chłodzących i są ograniczeni mobilnie, co też wpływa na ryzyko przegrzania. Kolejny z czynników ryzyka to intensywny wysiłek fizyczny wykonywany w wysokich temperaturach i przy wysokiej wilgotności powietrza. Udar cieplny jako następstwo intensywnego wysiłku to wysiłkowy udar cieplny (WUC). Częstość występowania podczas imprez biegowych wynosi 1 na 1000. WUC najczęściej rozwija się nagle, a objawy pojawiają się w ciągu kilku minut lub godzin, najczęściej u osób młodych i aktywnych (sportowcy, pracownicy fizyczni).
Wyczerpanie cieplne
Wyczerpanie cieplne to inne z zaburzeń związane z wysiłkiem i działaniem ciepła. Ma ono łagodniejszą postać, ale występuje częściej. Wiąże się z powodu zbyt długiego przebywania na słońcu, kiedy w organizmie następuje nadmierna utrata soli i płynów. Ciśnienie krwi ulega wówczas obniżeniu, co skutkuje uczuciem silnego zmęczenia. Objawy wyczerpania cieplnego to:
– złe samopoczucie
– zmęczenie
– osłabienie
– ból głowy
– nudności i wymioty
– bóle mięśni
– tachykardia i przyspieszenie oddechu
– omdlenie
– ciepłota ciała powyżej 37°C, ale poniżej 40°C
– bez objawów neurologicznych i bez zaburzeń świadomości
Profilaktyka
Ryzyko wystąpienia wyczerpania i udaru cieplnego zwiększa się w okresie letnim i stanowi bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia, a nawet życia. Zaburzeniom sprzyjają długotrwałe przebywanie na słońcu, wielogodzinne plażowanie, intensywna aktywność fizyczna i praca w przegrzanych i słabo wentylowanych pomieszczeniach. Podjęcie właściwych działań może zapobiec groźnym powikłaniom, a nawet uratować życie. Podstawa to unikanie sytuacji sprzyjających przegrzaniu, dobre nawodnienie, przerwy w plażowaniu celem ochłodzenia w komfortowym i przewiewnym miejscu. Konieczne jest też zakrywanie głowy i ramion przed działaniem promieni słonecznych, stosowanie kremu z filtrem przeciwsłonecznym, unikanie dużego wysiłku fizycznego i przeforsowania w upalne dni. Zaleca się nosić jasne, przewiewne ubrania wykonane z naturalnych tkanin i przepuszczające powietrze. Ważne jest ponadto wietrzenie pomieszczeń, w których się przebywa oraz lekka dieta. Odpowiednie postępowanie w sytuacji zagrożenia udarem jest w stanie zapobiec mu i jego powikłaniom.
Źródła
Pawełczyk T., Jastrzębski K. i in., Udar cieplny zilustrowany przypadkiem 39-letniego mężczyzny - uczestnika biegu maratońskiego, Aktualn Neurol 2011, 11 (4), s. 274-279
Zalewska A., Kozieł M. i in., Starzenie się, upał i zdrowie: zrozumienie i zapobieganie udarom cieplnym wśród osób starszych, Medycyna Środowiskowa – Environmental Medicine 2025, Tom 28, Nr 2, 41–44
https://www.gov.pl/web/psse-kamien-pomorski/udar-cieplny, dostęp 30.06.2026
