Cukrzyca jest chorobą cywilizacyjną, która dotyka coraz większej liczby osób. Sama choroba jak i zwiększone ryzyko zachorowania na nią to zagrożenie dla milionów ludzi. Produkty ziołowe mogą w bezpieczny i skuteczny sposób wspomagać tradycyjną farmakoterapię w cukrzycy. Przez swoje działanie regulują proces wydzielania i działania insuliny. Jednak stosowanie fitoterapii czy też zastępowanie nią leczenia konwencjonalnego u diabetyków nigdy nie powinno odbywać się w sposób nagły i zawsze wymaga konsultacji lekarskiej. W przypadku ziół brak jest wiedzy na temat ich dokładnego składu (często zależnego np. od czasu zbioru rośliny) i mechanizmu działania, co niekiedy ogranicza ich stosowanie.
Morwa biała
Morwa biała to roślina pochodząca z Azji i znana od dawna ze swoich właściwości leczniczych. Nazwę „biała” zawdzięcza roślina nie barwie owoców, ale barwie kory. Źródło związków bioaktywnych stanowią zarówno liście, owoc, nasiona, jak i kora morwy. Stabilizująco na poziom cukru we krwi działają liście morwy białej. Ich kształt jest cechą zmienną (heterofilia), choć z reguły są sercowate i ząbkowane na krawędzi. Pędy przyrastają szybko – do 2,5 m rocznie. Liście morwy stanowią cenne źródło substancji odżywczych i leczniczych, a ponadto są ważnym źródłem polifenoli, z których najważniejsze są flawonoidy. Skład chemiczny liści zależny jest ściśle od warunków, w jakich roślina jest uprawiana. Zawierają one znaczną ilość węglowodanów przy jednocześnie niskiej zawartości cukru. Do najczęściej spotykanych preparatów z morwy białej zalicza się herbatki z liści, tabletki na bazie wyciągów i ekstraktów z liści oraz soki. Produkty z morwy są polecane dla diabetyków. Morwa biała obniża poziom glukozy we krwi, skutecznie wspomagając leczenie cukrzycy typu II. Działanie rośliny polega na hamowaniu aktywności enzymów zaangażowanych w metabolizm cukrów: α-glukozydazy oraz maltazy. Powyższe odpowiadają za przemianę cukrów złożonych do glukozy, który to proces ma miejsce w jelicie cienkim. Mniejsza aktywność enzymów spowalnia proces wchłaniania glukozy, co ogranicza glikemię poposiłkową. Badania wskazują, że różne związki rośliny mogą wiązać się z enzymem α-glukozydazą i hamować jego działanie wykazując tym samym właściwości przeciwcukrzycowe. Z tych związków najważniejszy i pierwszy z wyizolowanych to 1-deoksynojirimycyna (DNJ) – alkaloid, który hamuje enzym na zasadzie dominacji, tym samym zmniejszając wchłanianie glukozy i prowadząc do obniżenia poziomu cukru. Ponadto DNJ reguluje ekspresję enzymów wątrobowych biorących udział w metabolizmie glukozy i przeciwdziała otyłości. Inne związki to fenole i antocyjany – składniki morwy o właściwościach przeciwutleniających, a tym samym zapobiegających chorobom cywilizacyjnym, w tym cukrzycy. Dominujące związki morwy działające w ten sposób to kwas chlorogenowy i oksyresweratrol. Związki fenolowe mają działanie przeciwcukrzycowe oraz pozytywnie wpływają na gospodarkę lipidową, jednak ich mechanizm działania nie do końca jest jasny. Ostatnia z grup związków morwy o właściwościach regulujących gospodarkę cukrową to polisacharydy. Badania wykazały, że polisacharydy wyekstrahowane z liści morwy białej mogą zmniejszyć hiperglikemię poprzez hamowanie apoptozy komórek wydzielniczych β trzustki, których głównym zadaniem jest synteza i wydzielanie insuliny. Działanie to jest szczególnie istotne przez wzgląd na potencjalne powikłania hiperglikemii we krwi.
Gurmar
Gurmar – Gymnema sylvestris – to roślina tropikalna, która pochodzi z południowych Indii i południowo-wschodniej Azji. Jej popularna nazwa – „niszczyciel cukru” – wywodzi się z faktu, że żucie liści gurmaru przez Hindusów powodowało utratę zdolności rozróżniania słodkiego smaku i jednocześnie zmniejszało łaknienie na słodycze. Surowiec wykorzystywany w lecznictwie to właśnie wysuszone, bezwonne, rozdrobnione liście o barwie od zielonej do żółto-zielonej, o specyficznym, bardzo intensywnym (dość nieprzyjemnym) gorzkim smaku. Działanie opiera się głównie na stymulacji komórek β trzustki, zwiększaniu wydzielania insuliny i blokowaniu receptorów smakowych (hamowanie zdolności odczuwania smaku słodkiego lub gorzkiego bez wpływu na zdolność odczuwania pozostałych smaków). Za działanie to odpowiedzialne są kwasy gymnemowe I-IX (GA). Mechanizm działania kwasów polega przede wszystkim na hamowaniu wchłaniania i wychwycie zwrotnym glukozy w mięśniach szkieletowych. Inne działanie rośliny to regeneracja komórek wysp trzustkowych i poprawa procesów utylizacji glukozy. Dodatkowo w surowcu farmakopealnym pozyskanym z gurmaru występuje chrom – biopierwiastek działający normalizująco na poziom cukru we krwi. Działanie gurmaru:
– normalizacja poziomu glukozy we krwi
– wsparcie gospodarki lipidowej
– polepszanie funkcji wątroby, trzustki i filtracji nerek
– stymulacja pracy układu krążenia
– zmniejszenie apetytu na słodycze
– utrzymywanie właściwego poziomu glukozy i insuliny
– wspomaganie odchudzania
Ekstrakt z gurmaru przyjęty przed jedzeniem zmniejsza chęć na słodycze nawet do 90 minut. Kwasy gymnemowe zmniejszają chęć spożycia pokarmów o wysokiej zawartości cukru. Oprócz kwasów także peptyd gurmarin zawarty w Gymnema sylvestris hamuje odczuwanie słodkiego smaku. Gurmar w suplementach aptecznych jest zwykle jednym ze składników produktów złożonych.
Berberyna
Berberyna jest alkaloidem, który naturalnie występuje w licznych gatunkach roślin, np. berberysie zwyczajnym. Posiada ona właściwości przeciwutleniające i przeciwzapalne, usprawnia działanie gospodarki lipidowej i węglowodanowej. Badania naukowe zwracają uwagę na korzystny wpływ berberyny dla gospodarki węglowodanowej i lipidowej organizmu. Berberyna w suplementach dostępna jest w różnych dawkach i formach, często w preparatach wieloskładnikowych w połączeniu z innymi ziołami. Podczas stosowania standardowych dawek (250 do 500 mg dwa lub trzy razy na dobę) preparaty z berberyną są bezpieczne i dobrze tolerowane. Badania wykazują ponadto jej pozytywne działanie w stosunku do redukcji nadmiernej masy ciała i w prewencji powikłań sercowo-naczyniowych. Skuteczność berberyny w prewencji otyłości i jej pozytywny wpływ na insulinooporność opiera się między innymi na modulowaniu mikrobioty i wzmacnianiu integralności bariery jelitowej.
Chrom
Chrom kontroluje działanie insuliny i ma wpływ na normalizację poziomu cukru we krwi. Wspiera przemianę cukrów, poprawia wykorzystanie glukozy w komórkach i zapobiega wchłanianiu wszystkich jej cząstek przez jelita. Pozwala to zapobiec przemianie węglowodanów w tłuszcz i pozwala organizmowi czerpać maksymalną ilość energii z potrzebnych cukrów. Odpowiednie zaopatrzenie organizmu w chrom pozwala utrzymać odpowiedni poziom glukozy u osób, które nie przestrzegają rygorystycznej diety. Chrom może zapobiec powstawaniu cukrzycy typu II, a jego brak może przyczyniać się do nasilenia objawów choroby. Dodatkowo mikropierwiastek działa ochronnie na naczynia krwionośne i tkanki, co może zmniejszyć ryzyko występowania powikłań cukrzycowych. Preparaty z chromem są dostępne w aptekach, sklepach internetowych i sklepach z suplementami. Zaleca się je osobom, które stosują dietę odchudzającą, dbającym o sylwetkę i diabetykom. Do najpopularniejszych i najlepiej przyswajalnych form należy pikolinian chromu.
Dostępne bez recepty produkty naturalnie wspierające gospodarkę cukrową organizmu stosowane mogą być zarówno w profilaktyce cukrzycy, jak i stanowić wsparcie leczenia farmakologicznego. Suplementacja produktami z morwą, gurmarem, berberyną czy chromem może stanowić ważny element w prewencji chorób cywilizacyjnych. Ocena działania produktów jest jednak trudna przez wzgląd na fakt, że chorzy stosują różne dawki różnych dostępnych na rynku związków oraz przez stosowanie zróżnicowanej diety, używanie leków, stopień zaawansowania cukrzycy i fenotyp badanych. Stosowanie suplementów warto każdorazowo (zwłaszcza w przypadku cukrzycy, cukrzycy ciężarnych, insulinooporności i innych zaburzeń metabolicznych) skonsultować ze specjalistą i stosować pod jego stałym nadzorem.
Źródła:
Grześkowiak J., Łochyńska M., Związki biologicznie aktywne morwy białej (Morus alba L.) i ich działanie lecznicze, Post Fitoter 2017; 18(1): 31-35
Koperska A., Bogdański P., Szulińska M., Rola berberyny w terapii otyłości i zaburzeń metabolicznych, https://journals.viamedica.pl/forum_leczenia_otylosci/article/view/84719/63900, dostęp 7.07.2026
Krzysik M., Grajeta H., Rola chromu w etiopatogenezie wybranych chorób, BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. – XLIII, 2010, 3, str. 428 – 435
Kuźnicki D., Gymnema sylvestris R.Br. – azjatycka roślina o działaniu przeciwcukrzycowym, Postępy Fitoterapii 3/2010, s. 166-169, https://www.czytelniamedyczna.pl/3557,gymnema-sylvestris-rbr-azjatycka-rolina-o-dziaaniu-przeciwcukrzycowym.html, dostęp 7.07.2026
Przeor M., Żywieniowe i prozdrowotne wykorzystanie morwy białej (Morus alba L.), Zagadnienia Doradztwa Rolniczego, Nr 3'2021(105)
Sokołowska G., Jabłońska-Trypuć A., Naumowicz M., Berberyna - związek bioaktywny pozyskiwany z roślin leczniczych, ŻYWNOŚĆ. NAUKA. TECHNOLOGIA. JAKOŚĆ, 2024, 31, 3 (140), s. 5 – 15
Walkowiak A., Kozłowicz M. i in., Morwa biała (Morus alba) jako naturalne źródło związków o działaniu przeciwcukrzycowym, Farm Pol, 2019, 75 (8): 426–430
Zielińska A., Zastosowania gurmaru (Gymnema sylvestre) w zapobieganiu i terapii cukrzycy, Lek w Polsce, 2022'04 | Vol. 32 (371), s. 6-11
