Rotawirusy (RV) to małe cząsteczki zakaźne znane od początku lat 60. XX wieku. W klimacie umiarkowanym atakują głównie sezonowo – od listopada do kwietnia. W klimacie gorącym sezonowość zachorowań nie występuje. Zakażenie rotawirusami u dzieci, zwłaszcza tych młodszych, ma zazwyczaj dość gwałtowny przebieg. W przypadku, gdy do niego dojdzie najważniejsze to nie dopuścić do odwodnienia organizmu. Możliwość występowania zakażeń bezobjawowych powoduje, że ryzyko rozprzestrzeniania wirusa jest większe.
Zakażenie rotawirusem – objawy
Pierwszym objawem charakterystycznym dla zakażenia HRV (human rotavirus) jest u dzieci złe samopoczucie. Początkowo dziecko jest apatyczne i niechętne do zabawy, czasem skarży się na ból głowy, ból brzucha i nudności. Kolejne objawy są dość charakterystyczne – wymioty, wodnista biegunka, często z towarzyszącym silnym bólem brzucha. Na tym etapie pojawia się gorączka, ale najczęściej trwa maksymalnie dwa dni. Po infekcji utrzymuje się ogólne osłabienie, zwłaszcza, jeśli wymioty i biegunka przebiegały gwałtownie. Zdarza się, że pojawiają się objawy związane z infekcją górnych oddechowych. W badaniach laboratoryjnych zauważyć można zwiększoną liczbę krwinek białych krwi obwodowej. W większości przypadków przy odpowiednim nawadnianiu objawy zakażenia ustępują po czterech dniach. Rotawirusy są jednak szczególnie niebezpieczne u małych dzieci. Niepokojące objawy, które są sygnałem odwodnienia i zwykle wymagają natychmiastowego podania kroplówki w szpitalu to:
- mała ilość oddawanego moczu (u mniejszych dzieci sucha pieluszka po trzech godzinach, u starszych- brak potrzeby skorzystania z toalety po około sześciu godzinach)
- płacz bez łez
- apatia i senność
- spierzchnięte usta i suchy szorstki język
- podkrążone i zapadnięte oczy, bladość cery
Odwodnienie, z jakim wiąże się zachorowanie doprowadzić może do zaburzeń metabolicznych (kwasica, zaburzenia elektrolitowe), a nawet niewydolności narządów (nerki, mózg). Największe wskaźniki zachorowań i śmiertelności w przebiegu zakażeń HRV dotyczą dzieci poniżej piątego roku życia.
Profilaktyka
Rotawirus to choroba brudnych rąk. Rozprzestrzenia się przez pokarmy i napoje, raczej sporadycznie drogą kropelkową. Zakaźność wirusa jest bardzo duża. Choroba dotyczy głównie dzieci, ale i dorośli ciężko przechodzą zakażenia. Dotyczy to zwłaszcza osób po 65. roku życia. Podstawą profilaktyki jest tutaj higiena, dlatego należy zadbać o dokładne mycie rąk mydłem przy każdej zmianie pieluszki u malucha i uczulić na sprawę czystości w grupie przedszkolaków i dzieci szkolnych. Wirus roznosi się bardzo łatwo, a w środowisku zewnętrznym potrafi przetrwać długi czas (na powierzchniach, zabawkach – do kilku tygodni), dlatego dbanie o higienę jest tak istotne w kontekście ochrony siebie i dziecka. Z racji specyfiki wirusa działania te mimo wszystko mogę okazać się niewystarczające. W celu lepszej ochrony zaleca się w miarę możliwości dezynfekcję skóry/ powierzchni roztworem alkoholu etylowego w stężeniu 70% lub innym preparatem o udowodnionym działaniu wirusobójczym, przede wszystkim jednak zwracając uwagę na bezpieczeństwo stosowania powyższych u małych dzieci. Rotawirus wydalany jest z moczem i stolcem jeszcze do dwóch tygodni po ustąpieniu objawów. W związku z tym kontakt z dzieckiem, które jest w fazie zdrowienia może stać się przyczyną zakażenia. Jest to szczególnie niebezpieczne dla osób, które stykają się z małymi dziećmi w pracy zawodowej – pracujących w żłobku, w przedszkolu. Czynnikiem, który zwiększa ryzyko zakażenia jest również hospitalizacja, szczególnie na oddziale niemowlęcym wśród dzieci pieluchowanych.
Szczepienia na rotawirus
Działanie profilaktyczne w przypadku RV to również szczepienia ochronne. Szczepienie składa się z 2 lub 3 dawek podanych doustnie w odstępie przynajmniej 4 tygodni. Powinno być zrealizowane w określonym wieku dziecka – rozpoczęte najlepiej w szóstym- ósmym tygodniu życia dziecka i zakończone najlepiej do 16 tygodnia życia. Od 2021 roku szczepienia przeciw rotawirusom są w Polsce bezpłatne i wpisane jako obowiązkowe do Programu Szczepień Ochronnych. Dostępne są wyniki amerykańskiego badania kliniczno-kontrolnego, w którym oceniano efektywność szczepienia przeciwko RV w zapobieganiu ostrej biegunce o etiologii rotawirusowej o ciężkim przebiegu u dzieci w wieku od 8 miesięcy do 5 lat. Główną analizą objęto ponad 16 tysięcy dzieci, które z powodu biegunki wymagały konsultacji na SOR lub hospitalizacji. Wyniki badań wykazały dużą skuteczność ( zmniejszenie ryzyka wystąpienia biegunki o minimum 80%) w zapobieganiu biegunce rotawirusowej, zwłaszcza jeśli mowa o zakażeniach o ciężkim i bardzo ciężkim przebiegu. W niektórych publikacjach mówi się o ochronie na poziomie 95 %. Ochrona po szczepieniu utrzymuje się minimum trzy lata.
Leczenie rotawirusa
Leczenie zakażenie rotawirusami u dzieci zależy w dużej mierze od tego w jakim dziecko jest wieku i jak burzliwie przebiega infekcja. Nie różni się ono od leczenia innych typów biegunek i jest objawowe. W przypadku dzieci, które nie ukończyły jeszcze szóstego miesiąca życia nieodzowna jest wizyta u lekarza/ w szpitalu. U niemowląt bardzo łatwo dochodzi do odwodnienia ze względu na małą masę. Dlatego też nawadnianie jest podstawowym lekarstwem w przypadku zakażenia rotawirusem. Płyny należy podawać w małych ilościach, ale regularnie. Podczas wymiotów łyżeczką lub strzykawką co kilka minut, zwiększając ilości, gdy objawy się uspokoją. Podawanie zbyt dużych ilości płynów na raz może nasilić wymioty i pogorszyć stan chorego. Organizm dziecka ma małe zasoby energetyczne i podawanie słabej osłodzonej herbaty będzie w sytuacji zakażenia lepsze niż podawanie wody. Dodatkowo herbata zawiera garbniki, według niektórych badań blokujące zdolność wirusa do przyczepiania się do komórek jelitowych i działające leczniczo na błonę śluzową przewodu pokarmowego. W sytuacji, gdy odpowiednie nawadnianie dziecka (co 10 minut po 5 ml) nie przynosi efektu przez dwie godziny i chory wciąż wymiotuje konieczne będzie prawdopodobnie udanie się do szpitala w celu podania kroplówki. Leki przeciwbiegunkowe nie są wskazane w przypadku rotawirusów. Organizm oczyszcza się i nie należy w to ingerować. Jego intencją w przypadku zakażenia jest pozbycie się chorobotwórczych drobnoustrojów, a podanie leków hamujących biegunkę sprawi, że nie zostaną one wydalone, a pozostaną w środku przyczyniając się do stanów zapalnych jelit. Pomocne w sytuacji zakażenia będą jednak probiotyki zawierające odpowiednie szczepy. Pozwoli to skrócić czas objawów i wspomoże odbudowę flory bakteryjnej przewodu pokarmowego. Wykazano również efektywność doustnego podawania Lactobacillus GG (LGG) w zapobieganiu szpitalnej biegunce rotawirusowej u dzieci do 3. roku życia hospitalizowanych z powodów innych niż biegunka.
Dieta jako sposób leczenia
Wspomaganie w leczeniu zakażenia, a także sposób na powrót do pełni sił po nim to odpowiednia modyfikacja sposobu odżywiania. W czasie choroby należy wykluczyć mleko i jego przetwory, ponieważ przy tego typu infekcji enzymy, które pozwalają na ich trawienie nie działają prawidłowo. Dodatkowo należy unikać surowych warzyw i owoców, gdyż mogą działać drażniąco na osłabione jelita i nasilać ból brzucha. Wskazane jest podawanie przecieranych zup, kleiku ryżowego ( do przygotowania samemu czy też w wersji gotowej), gotowanego mięsa drobiowego. Dobrym rozwiązaniem będą też kaszka z gotowanym musem jabłkowym, sucharki i kompoty. Dieta lekkostrawna wskazana jest nie tylko w okresie choroby, ale też podczas trzech kolejnych dni po ustąpieniu objawów.
Źródła:
- Bigoraj E., Mizak B., Król J., Struktura rotawirusów – czynnika etiologicznego infekcji pokarmowych u człowieka, Medycyna Wet. 2006, 62 (11)
- Łoś-Rycharska E., Czerwionka-Szaflarska M., Biegunki rotawirusowe – dlaczego warto im zapobiegać, Przegląd Gastroenterologiczny 2011; 6 (2): 60–68
- https://www.mp.pl/szczepienia/przeglad/rotawirusy/367082,jaka-byla-skutecznosc-dostepnych-szczepionek-przeciwko-rotawirusom-u-dzieci-do-5-roku-zycia, dostęp 26.11.2025
- https://szczepienia.pzh.gov.pl/szczepionki/rotawirusy/, dostęp 28.11.2025
- https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/chronmy-dzieci-przed-biegunka-rotawirusowa, dostęp 28.11.2025
