Żmija zygzakowata – informacje ogólne
Żmija zygzakowata występuje na terenie prawie całej Europy, w tym na terenie całego naszego kraju, gdzie jest dość pospolita. Jest to jedyny jadowity wąż w Polsce. Występowanie zależy od miejsca- częściej spotkać można żmije w młodych lasach i na terenach pagórkowatych, niezbyt podmokłych. Prowadzi dzienny tryb życia, szukając schronu pod kamieniami czy wśród korzeni. W ciepłe dni lubi wygrzewać się na słońcu. Wąż ten występuje w trzech odmianach- czarnej, szarej i brązowej. Spotyka się jednak również osobniki o innym zabarwieniu grzbietu, jak np. pomarańczowe czy miedziane. Charakterystyczna dla jej wyglądu jest zygzakowata wstęga na grzbiecie i głowa o sercowatym kształcie, która wyraźnie oddziela się od reszty ciała. Źrenice żmii są pionowe. Najczęściej spotykane są żmije, które osiągają około 60cm długości, niekiedy trochę więcej. Jest często mylona z gniewoszem plamistym lub padalcem, które są nieszkodliwe dla człowieka. Żmije żywią się małymi gryzoniami, żabami, jaszczurkami, owadami. Obserwują ofiarę z daleka, po czym atakują wstrzykując jad, co stanowi już pierwszy etap trawienia powodując rozkład tkanek. Ukąszona zdobycz nie jest w stanie zbyt daleko uciec, więc żmija połyka ją w całości. Żmije są jajożyworodne, a urodzone młode (10-15 jednorazowo) są w stanie prowadzić od razu samodzielny tryb życia.
Zachowanie wobec ludzi – fakty i mity
Żmija jest zwierzęciem raczej płochliwym i unika kontaktu z człowiekiem. Wyczuwając drgania ziemi powodowane krokami, umyka do najbliższej kryjówki. Ewentualne spotkania człowieka ze żmiją wiążą się prawdopodobnie z faktem, że osiedle są coraz częściej budowane na granicy lasów, a sam człowiek niejako wchodzi w środowisko życia zwierząt je zamieszkujących. Żmija nie może skoczyć, a niesprowokowana nie zaatakuje człowieka. Ukąszenie zwykle ma miejsce, gdy wąż zostanie nadepnięty, przygnieciony czy też, gdy będziemy próbować brać żmiję do rąk. Zwierzę zawsze będzie próbowało najpierw zejść nam z drogi, choć niekiedy pozostanie na miejscu i wyda ostrzeżenie w postaci głośnego syku.
Objawy ukąszenia
Częstość ukąszeń przez żmiję jest trudna do oszacowania. Podaje się, że w Polsce jest ich około dwustu rocznie. Większość przypadków ma przebieg względnie łagodny. Podczas kąsania żmija wprowadza w organizm człowieka jad, którego ilość zależy od głębokości wbicia zębów, stopnia wypełnienia gruczołów jadowych, rozmiaru gada i stopnia jego rozdrażnienia. Jad żmii to mieszanka białek i peptydów. Ma działanie hemotoksyczne, neurotoksyczne i cytotoksyczne, czyli powodować może uszkodzenie układu nerwowego i rozkład tkanek, a także zmniejszać krzepliwość krwi. Ukąszenie żmii dla dorosłego człowieka nie stanowi raczej zagrożenia względu na zbyt małą ilość jadu. Dodatkowo zauważa się, że około połowa ukąszeń to takie bez iniekcji jadu, stanowiące prawdopodobnie formę ostatniego ostrzeżenia. W miejscu ukąszenia przez żmiję widoczne są dwa charakterystyczne ślady i odczuwalny lekki ból. W przypadku wstrzyknięcia jadu pojawiają się takie objawy, jak zaczerwienienie i zasinienie, obrzęk, zawroty i bóle głowy, nudności i wymioty, przyspieszenie tętna, spadek ciśnienia krwi, wybroczyny, nadmierna potliwość i pragnienie. U małych dzieci objawy mogą być bardziej nasilone i prowadzić nawet do utraty przytomności.
Prewencja
Wybierając się do lasu, zwłaszcza, jeśli wiemy, że występują w nich żmije, należy ubierać wysokie buty i osłaniać łydki. Dodatkowo należy zadbać o długi rękaw, jeśli zakładamy zbieranie np. grzybów. Podstawa to niesiadanie na pniach itp. bez sprawdzenia oraz kontrola roślin i krzewów, zanim w nie sięgniemy. Żmii nie należy brać na ręce ani zbliżać się do niej na mniej niż metr. To pozwoli jej czuć się bezpiecznie. Żmija zapada w sen zimowy, dlatego ukąszenia możliwe są tylko w miesiącach ciepłych. Ukąszenie żmii może być groźne dla dzieci, osób starszych i alergików. Mowa zwłaszcza o zranieniach w okolicę szyi i twarzy, co zdarza się niezmiernie rzadko.
Postępowanie w przypadku ukąszenia
Jeśli zdarzy się, że dojdzie do ukąszenia należy jak najszybciej przewieźć osobę poszkodowana do szpitala. Rany nie opatrujemy i nie uciskamy w żaden sposób. Nie podajemy też na własna rękę antytoksyny, gdyż wiąże się to z ryzykiem wstrząsu. O takich działaniach decyduje lekarz. W sytuacji, która wymaga pierwszej pomocy należy przede wszystkim zachować spokój. Ranę, w miarę możliwości, można przemyć wodą z mydłem i położyć na niej jałowy opatrunek. Dodatkowo ważne, by nie poruszać się zbyt energicznie, co uniemożliwi zbyt szybkie rozchodzenie się jadu po organizmie. Kończyna, która została ukąszona, powinna być jak najszybciej unieruchomiona. Każde ukąszenie, zwłaszcza z niepokojącymi objawami, należy skonsultować z lekarzem.
Antytoksyna jadu żmii
Jad węża wchłania się z miejsca ukąszenia do krążenia ogólnoustrojowego układem krwionośnym i limfatycznym, a jego maksymalne stężenie w osoczu występuje po 0,5- 4 godzinach od momentu ukąszenia. W sytuacji zatrucia jadem dochodzi do indukcji cytokin prozapalnych, obserwuje się zmniejszony przepływ krwi przez narządy, co prowadzi kolejno do zapalenia naczyń i uszkodzenia nerek. Dodatkowo dochodzi do zaburzeń krzepnięcia, z konsekwencją nawet skazy krwotocznej, migotaniem przedsionków i uszkodzeniem mięśnia sercowego. U dzieci objawy ze strony układu oddechowego i krążenia mogą być bardziej nasilone ze względu na niską masę ciała. W celu zneutralizowania jadu w organizmie podaje się antytoksynę. Produkuje się ją immunizując zwierzęta, głównie konie, małymi dawkami jadu lub mieszaniny jadów jednego lub kilku gatunków żmij, co pozwala otrzymać surowicę odpornościową. Swoista końska immunoglobulina G wiąże i neutralizuje toksyny jadu poprzez specyficzne wiązanie przeciwciało (antytoksyna) – antygen (jad). Ułatwia to redystrybucję z tkanek i eliminację z organizmu. Antytoksynę podaje się w przypadku rozwijających się cech reakcji na jad, takich jak ból czy narastający obrzęk, a także zaburzenia homeostazy czy przedłużające się lub nawracające dolegliwości żołądkowo-jelitowych. Także w przypadku ukąszeń dzieci i kobiet w ciąży. Podanie antytoksyny przynosi szybką poprawę w przypadku wczesnych objawów zatrucia, zmniejszając jednocześnie wystąpienie objawów późniejszych. Leczenie tego rodzaju powinno odbywać się tylko w warunkach szpitalnych lub na terenie ośrodka, który dysponuje zestawem antywstrząsowym i systemem monitorowania funkcji układów krążenia i oddechowego. Wiąże się to z faktem, iż człowiek, któremu podano antytoksynę może zareagować silną reakcją uczuleniową. Surowicę należy podać jak najszybciej drogą domięśniową. W sytuacji zagrożenia życia dopuszczalne jest podanie leku drogą dożylną.
Źródła:
- https://lenartpawel.pl/zmija-zygzakowata-mity-i-fakty.html , dostęp 9.04.2026
- https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/gdy-zaatakuje-zmija, dostęp 10.04.2026
- https://forumleczeniaran.pl/ukaszenie-zmii-co-zrobic/ dostęp 10.04.2026
- Ciszowski K., Modła A., Ukąszenia przez żmiję zygzakowatą (Vipera berus) – temat wciąż aktualny…, Przegląd Lekarski 2004/61/4, s. 427-432
- Czajka U., Wiatrzyk A., Lutyńska A., Mechanizm działania jadu żmii zygzakowatej i zasady zastosowania antytoksyny w leczeniu, Przegl. Epidemiol. 2013; 67, s.729- 733
