Szkarlatyna (inaczej: płonica) to ostra ogólnoustrojowa choroba zakaźna występująca głównie u dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. Wywołuje ją zakażenie paciorkowcami grupy A (paciorkowiec ropotwórczy, β-hemolizujący). Choroba została po raz pierwszy wyodrębniona i nazwana już w XVII wieku, a paciorkowce w nosogardle chorych zidentyfikowano pierwszy raz pod koniec wieku XIX. Może być powikłaniem po anginie wywołanej paciorkowcami lub wystąpić po zakażeniu skóry.
Źródło zakażenia szkarlatyną
Źródłem zakażenia szkarlatyną jest wyłącznie człowiek, a do samego rozprzestrzenienia choroby dochodzi głównie zimą. Często ma miejsce sytuacja bezobjawowego nosicielstwa na migdałkach (do 20% populacji), z reguły u dzieci między piątym a piętnastym rokiem życia. Poza samymi chorymi rezerwuar zakażenia stanowią niewłaściwie leczeni chorzy na paciorkowcowe zapalenie migdałków podniebiennych lub Ci, którzy w ogóle nie poddali się leczeniu i zakażają nawet przez kilka tygodni. Wrota zakażenia to zazwyczaj migdałki podniebienne lub rany na skórze. Do zakażenia dochodzi przez bezpośredni kontakt ze śliną i wydzieliną górnych dróg oddechowych chorego lub na skutek kontaktu z uszkodzoną skórą (szkarlatyna przyranna). Choroba roznosi się głównie w przedszkolach i szkołach, a sprzyjają temu niedostatki higieniczne i fakt dużego skupiska ludzi. Wdrożenie skutecznego antybiotyku w przypadku zakażenia płonicą skraca zakaźność do jednej doby. Okres wylęgania jest zwykle krótki i zależy od intensywności zakażenia. Zwykle jest to czas od dwóch do pięciu dni.
Objawy szkarlatyny
Typowe objawy płonicy u dzieci to:
- nagłe wymioty, dreszcze i gwałtowny wzrost gorączki, nawet do 40 stopni
- niekiedy ból brzucha i biegunka
- apatia
- w przypadku szkarlatyny połączonej z anginą – silny ból gardła z bolesnym powiększeniem węzłów chłonnych szyjnych
- drobna czerwona plamkowa lub plamkowo-grudkowa wysypka
- „malinowy” („truskawkowy”) język
- bolesne powiększenie węzłów chłonnych szyjnych związane z zapaleniem gardła i migdałków
W zaawansowanym stadium choroby, kiedy dochodzi do postaci toksycznej, mogą wystąpić objawy uszkodzenia wątroby, mięśnia sercowego i nerek. W postaci septycznej następstwem jest zropienie węzłów chłonnych, utworzenia ropni, zapalenia ucha środkowego i zatok obocznych nosa. Konsekwencją ostrych zakażeń paciorkowcami bywa (obecnie bardzo rzadko rozpoznawana) gorączka reumatyczna oraz popaciorkowcowe ostre zapalenie nerek.
Jak rozpoznać szkarlatynę?
Wysypka w szkarlatynie jest objawem najbardziej charakterystycznym. Pojawia się zwykle po 12-36 godzinach od początku choroby, rzadziej w kolejnej dobie, zwykle nie wywołuje nasilonego świądu. Najpierw zmiany uwidaczniają się w okolicy szyi i obojczyków, następnie rozszerzają się odśrodkowo, w ciągu kilku godzin lub dni, na pozostałe części ciała. Szczególnie mocno atakuje doły pachowe, boczne powierzchnie lędźwi, zgięcia stawowe oraz wewnętrzne powierzchnie ramion i ud. Na skórze w zgięciach stawów, ale i innych częściach kończyn, zauważa się czerwone linie, tzw. objaw Pastii. Na tułowiu i kończynach wysypka jest niezwykle drobna, na powierzchniach dłoni i podeszwach stóp nie występuje w ogóle. Twarz pokryta jest rumieniem, który nie występuje jednak wokół ust (tzw. trójkąt Fiłatowa). Skóra wokół czerwieni wargowej jest kontrastowo blada. Sama wysypka ma tendencję do zlewania się i blednie pod wpływem nacisku. Niekiedy na skórze mieszków włosowych widoczne są drobne białe pęcherzyki. Skóra podczas badania wydaje się szorstka, a na późniejszym etapie zmiany wysypkowe złuszczają się. Początkowo naskórek złuszcza się na twarzy, następnie płatowo na dłoniach, stopach i małżowinach usznych. Złuszczanie nie jest jednak objawem występującym zawsze. Podobnie, jak kwestia wysypki w przebiegu płonicy, tak i wygląd języka podczas choroby jest wyjątkowo charakterystyczny. Początkowo język pokryty jest nalotem oczyszczającym się od drugiego dnia choroby. Proces ten uwidacznia obrzęknięte brodawki, co nadaje charakterystyczny wygląd (stąd nazwa, w zależności od miejsca, „malinowy”/ „truskawkowy” język). Żywoczerwona lub krwotoczna osutka występuje ponadto na podniebieniu miękkim i łukach podniebiennych. Te szkarłatne wykwity błon śluzowych zlewają się najczęściej ze sobą. W sytuacji, kiedy choroba przebiega z anginą migdałki podniebienne są intensywnie zaczerwienione i obrzękłe, a od drugiej doby od wystąpienia objawów może być widoczny wysięk.
Leczenie szkarlatyny
Szkarlatynę leczy się antybiotykiem z grupy penicylin przez okres 10 dni. W przypadku postaci toksycznej zaleca się skojarzenie leczenia z klindamycyną. Najistotniejsze, by leczenie antybiotykiem rozpocząć szybko, gdyż wpływa to nie tylko na stan chorego i rokowania co do ewentualnych następstw, ale i na zaraźliwość. W pierwszej dobie antybiotykoterapii konieczna jest bezwzględna izolacja chorego. Działanie objawowe z kolei polega na podawaniu, w razie potrzeby, leków przeciwgorączkowych i przeciwbólowych. Dodatkowo w klasycznym przebiegu choroby sprawdzą się miejscowe leki na gardło zawierające substancję znieczulającą, przeciwbólową i odkażającą. W celu złagodzenia objawów skórnych użyć można preparatów kojących i emoliencyjnych. Pomocne będą produkty z d-pantenolem i, w fazie złuszczania, z niskim stężeniem mocznika.
Nie istnieje szczepionka przeciwko płonicy. Samo przechorowanie choroby nie daje też pełnej odporności. Organizm po infekcji wytwarza trwałą odporność przeciwko konkretnej toksynie, która ja wywołała. Z racji tego, że istnieją trzy główne typy tych toksyn (A, B i C) to przechorowanie szkarlatyny wywołanej przez jeden typ nie daje odporności na chorobę wywoływaną innym typem toksyny. W teorii na szkarlatynę zachorować można trzy razy, jednak w praktyce rzadko zdarza się powtórne zachorowanie. Wielokrotnie jednak zachorować można na anginę wywoływaną przez paciorkowce grupy A. Choć uniknięcie zakażenia szkarlatyną w przypadku narażenia na kontakt z chorym jest trudne, to duża dbałość o higienę osobistą, częste mycie rąk i izolacja chorego są wskazane i mogą ograniczyć ryzyko zachorowania.
Źródła:
- Szenborn L., Płonica, Pediatr Dypl. 2012;16(6):22-28, https://podyplomie.pl/pediatria/12158,plonica, dostęp 11.12.2025
- https://forumleczeniaran.pl/rosnie-liczba-przypadkow-szkarlatyny-w-polsce-czym-objawia-sie-to-schorzenie/, dostęp 11.12.2025
- https://www.gov.pl/web/psse-miechow/szkarlatyna---objawy-leczenie-zapobieganie, dostęp 10.12.2025
