Jak naturalnie wzmocnić odporność?
Temat wzmacniania odporności, zwłaszcza w kontekście małych dzieci, analizowany był już w literaturze wielokrotnie. Zwykle zainteresowanie nim wzrasta w sezonie jesienno-zimowym, kiedy dzieci z przedszkoli/ szkół są najbardziej narażone na infekcje. Na rynku istnieje mnóstwo preparatów, które stymulują układ odpornościowy i wzmacniają organizm. Mimo to nie jest możliwe, by stworzyć uniwersalne panaceum na to, by nie chorować. Przede wszystkim zadbać należy o prawidłową dietę, aktywność fizyczną na świeżym powietrzu, właściwy ubiór i odpowiednio długi sen. Z kolei po przebytej infekcji najważniejsze jest to, by dać ciału przestrzeń na odpoczynek i regenerację.
Układ odpornościowy i jego rola
Układ odpornościowy ma za zadanie zabezpieczyć organizm człowieka przed różnymi szkodliwymi czynnikami. Bariery, które pozwalają spełniać te funkcje to skóra i błona śluzowa. Śluzówki to jama ustna, nosogardziel, zatoki, śluzówka pochwy, śluzówki żołądka i jelit, śluzówki płuc. Niektóre z cząstek trafiających na śluzówki są potrzebne (np. witaminy), inne są zbędne, niektóre stanowią zagrożenie. Organizm, który pracuje prawidłowo znakomicie rozpoznaje czy cząsteczka jest potrzebna, czy nie. Dziecko rodzi się z pewna odpornością, ale dopiero potem, stykając się z patogenami, kształtuje pamięć immunologiczną przez co organizm uczy się reagowania w sytuacji ponownego narażenia na dany patogen. U dzieci chorowanie trwa dłużej, niż u dorosłego przez wzgląd na fakt, że dzieci nie mają w pełni sprawnego systemu immunologicznego. Po etapie zdrowienia odporność z reguły jest większa, niż przed chorobą, gdyż układ odpornościowy uwzględnia fakt infekcji w pamięci immunologicznej.
Sposoby na wzmocnienie oporności i przygotowanie do sezonu chorobowego
- zapewnienie optymalnej temperatury – nie przegrzewać. Jeśli chodzi o ubieranie dziecka to ubierać je jak siebie i sprawdzanie jego temperaturę na karku. Przegrzane dziecko szybciej się odwadnia, a przyzwyczajanie do zbyt wysokich temperatur przyzwyczaja organizm do temperatur, które nie są naturalne
- hartowanie dziecka, sauna i łaźnie parowe u starszych dzieci/ dorosłych
- zadbanie o powietrze wokół ,co przekłada się na zdrowe śluzówki – odpowiednie nawilżenie, bez dymu tytoniowego, bez smogu; odpowiednia wilgotność powietrza
- ruch i aktywność fizyczna – adekwatne do możliwości i stanu zdrowia. Najlepsze są umiarkowane, ale regularne treningi
- odpowiednia higiena – mycie rąk i buzi, by nie przenosić patogenów. Nie należy jednak intensywnie dezynfekować rąk preparatami na bazie alkoholu, gdyż zaburza to naturalną barierę hydrolipidową i paradoksalnie może stanowić drogę do przedostawania się zarazków
- leczenie dentystyczne – próchnica i infekcje bakteryjne z nią związane rozprzestrzeniają się na cały organizm i często są przyczyną infekcji
- przebywanie w grupach, unikanie izolacji (odwrotnie w okresie regeneracji po chorobie)
- karmienie piersią na początkowym etapie życia – mleko matki, zwłaszcza na początku, zawiera substancje o działaniu przeciwwirusowym i przeciwbakteryjnym, a przeciwciała w nim zawarte chronią organizm dziecka, póki nie wykształci on własnej odporności
- rozbudowywanie pamięci immunologicznej przez szczepionki – według badań podanie szczepionki daje więcej korzyści niż ryzyka powikłań i pozytywnie wpływa na odporność. Samo ryzyko związane ze szczepieniem jest niewspółmiernie niższe niż ryzyko zachorowania na chorobę przeciwko której szczepienie jest wykonywane
Odporność a dieta
Dieta wspierająca odporność powinna być pełnowartościowa i urozmaicona. Układ odpornościowy wzmocnić można dzięki warzywom i owocom, zwłaszcza zawierającym duże ilości witaminy C i witaminy A. Przede wszystkim należy skupić się na warzywach i owocach sezonowych. Inne produkty sprzyjające zdrowiu to te zawierające bakterie probiotyczne, które jednocześnie regulują pracę układu pokarmowego i przywracają naturalną mikroflorę, hamując rozwój wielu mikroorganizmów chorobotwórczych. Są to jogurty, kefiry, zsiadłe mleko i naturalne kiszonki. Ważne dla odporności są też prebiotyki, jak np. banan, czosnek, cebula, por, produkty pełnoziarniste, skrobia oporna po ugotowaniu i ochłodzeniu makaronu lub ziemniaków. Urozmaicona zdrowa dieta to także kasze i makaron razowy, mleko i przetwory mleczne, produkty bogate w białko – tłuste ryby morskie, nasiona roślin strączkowych, jaja, chude mięso, oleje. Istotna jest regularność posiłków. Regularne jedzenie zapewnia lepszy metabolizm i pomaga optymalnie wykorzystać składniki odżywce. Zabezpiecza również przed wahaniami glukozy. Dodatkowo ważne jest również nawodnienie, zwłaszcza w kontekście regeneracji. Woda gasi pragnienie, poprawia metabolizm, usuwa toksyny i nawilża skórę. Zbyt małe jej spożycie zaburza funkcjonowanie organizmu powodując bóle głowy, zmniejszając wydolność fizyczną i prowadząc do zaburzeń koncentracji.
Suplementy „na odporność”
Temat suplementów na odporność zalewa dostępną literaturę, a nowe produkty obiecujące niechorowanie pojawiają się w zatrważającym wręcz tempie. Trudno omówić je wszystkie, dlatego poniższa analiza skupi się na najpopularniejszych substancjach zawartych w suplementach, które pobudzają układ odpornościowy dając mu chwilowy zastrzyk mocy:
- preparaty z czarnym bzem. Czarny bez ma udowodnione działanie antyoksydacyjne, wzmacniające odporność i skracające czas infekcji. Wybierają suplement warto zwrócić uwagę na fakt standaryzacji składnika i ewentualne dodatki, zwłaszcza w syropach dla dzieci (cukier, syrop glukozowo-fruktozowy)
- beta-glukan – immunostymulująco działa izomer wysokocząsteczkowy, nierozpuszczalny w wodzie, najczęściej otrzymywany z drożdży piwnych lub grzybów, jednak badania to potwierdzające przeprowadzane były zwykle na małej grupie osób
- laktoferyna – białko wytwarzane naturalnie przez organizm, korzystnie wpływa na wchłanianie żelaza. Jest składnikiem siary (pierwszego mleka matki) wpływając immunomodujlująco na niedojrzały jeszcze układ odpornościowy noworodków i niemowląt. Mechanizm trawienia laktoferyny w przewodzie pokarmowym osoby dorosłej i zasadność jej stosowania u starszych dzieci/ dorosłych nie zostały jeszcze dokładnie zbadane
- colostrum – zawiera duże ilości laktoferyny i jest pierwszą wydzieliną produkowana przez ssaki – siarą. Dostępne dane wskazują na jej pozytywne działanie, ale tylko u noworodków, przez wzgląd na inną budowę przewodu pokarmowego
- olej z czarnuszki – wpływa korzystnie w przypadku astmy, obniżonej odporności, w przewlekłym zapaleniu zatok czy w alergii. Mobilizuje układ odpornościowy, działa przeciwalergicznie i przeciwzapalnie. Powinien być stosowany z ostrożnością (z cyklicznymi przerwami) u dzieci, gdyż mają one delikatniejszy przewód pokarmowy
- witamina C – w rozsądnych dawkach wynikających z zapotrzebowania i zaleceń dziennych
- żelazo, witamina D, kwasy omega. Przy nieprawidłowej diecie niedoborów tych może być więcej, np. cynk, witamina A – wszystko najlepiej sprawdzone pod kątem niedoborów
- syrop z cebuli i czosnek – są naturalnymi antybiotykami i podawane zbyt często mogą uszkadzać florę bakteryjną, a tym samym wpływać na zaburzenie pracy układu immunologicznego
Zaburzenia w pracy układu odpornościowego
Poza ciężkimi przypadkami, jak choroby autoimmunologiczne, np. reumatoidalne zapalenie stawów, cukrzyca czy nowotwory, układ odpornościowy może zostać rozregulowany przez alergie i astmę, dlatego w przypadku częstych infekcji warto wykonać diagnostykę w tym kierunku. Niekiedy jego działanie jest zbyt mocne i wymaga immunomodulacji, a nie stymulowania. Szczególnie ważne jest to u małych dzieci, u których odporność dopiero się tworzy i wykształca. Profilaktycznie nie ma potrzeby stymulowania odporności, gdyż preparaty stymulujące odporność nie działają na pamięć immunologiczną. W praktyce oznacza to, że w przypadku infekcji wcześniejsze pobudzanie organizmu do walki nic nie da. Jednocześnie może niekiedy zaszkodzić, gdyż ciągłe stymulowanie pracy zdrowego organizmu przeciąża go i nie sprzyja zdrowiu. Organizm powinien być gotowy do działania przeciwko patogenom w przypadku infekcji. W tym celu musi być zregenerowany i wypoczęty, a to zapewnia mu odpowiednia ilość snu i dieta bogata w składniki odżywcze. Naturalnym schematem jest chorowanie i zdrowienie dzieci, a oba te procesy są konieczne w nabywaniu przez organizm pamięci immunologicznej. W przypadku częstych infekcji osób dorosłych konieczne jest sprawdzenie ewentualnych niedoborów witaminowych, zwłaszcza witaminy D i żelaza, a także diagnostyka pod kątem alergicznym i wizyta u laryngologa. Niekiedy konieczna może okazać się wizyta u immunologa.
Sekret odporności
Chorowanie dzieci, zwłaszcza w wieku przedszkolnym jest naturalnym procesem rozwojowym i mija, jeśli dziecko nie posiada wrodzonych niedoborów odporności, chorób przewlekłych i rodzice nie popełniają rażących błędów podczas leczenia. Podczas choroby i etapu zdrowienia układ odpornościowy dziecka uczy się, jak radzić sobie z atakującymi go patogenami. W wieku wczesnoprzedszkolnym normą jest dziecko chorujące osiem i więcej razy w ciągu roku. Mowa tu o lekkich infekcjach, nie wymagających podania antybiotyku ani hospitalizacji. Chorowanie i zdrowienie dziecka w wieku przedszkolnym daje mu możliwość nabrania odporności na całe dorosłe życie. Biorąc pod uwagę powyższe ważne, by zachować rozsądek i różnorodność (wszystkiego „po trochu”) w stosowaniu suplementów „na odporność” i nie zastępować nimi zdrowego jedzenia, aktywności fizycznej i konieczności regeneracji organizmu.
Źródła:
- Korczyk M., Odporność. Czy twoje dziecko może nie chorować, Wydawnictwo Pan Tabletka, 2019
- Jaczewska- Schuetz J, Odżywianie dla budowania odporności, https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/zasady-zdrowego-zywienia/odzywianie-dla-budowania odpornosci/, dostęp 23.08.2025
- https://pantabletka.pl/, dostęp 26.08.2025
- https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/od-czego-zalezy-odpornosc-organizmu, dostęp 26.08.2025
