Kaszel jako objaw chorobowy
Kaszel to jeden z najczęstszych symptomów chorobowych, z którymi pacjenci zgłaszają się do lekarza. Stanowi on mechanizm obronny układu oddechowego, który umożliwia oczyszczanie dróg oddechowych z wydzieliny i usuwanie ciał obcych z dróg oddechowych. Kaszel to skutek reakcji zapalnej, mechanicznej (np. pyły, dym tytoniowy), chemicznej, termicznej lub czynników psychicznych. Jest zależny od woli chorego lub od stymulacji ośrodkowej. W zależności od czasu trwania kaszel podzielić można na:
- ostry, nagły ( trwający do trzech tygodni)
- przewlekający się (od trzech do ośmiu tygodni) – najczęściej kaszel po infekcji
- przewlekły ( powyżej ośmiu tygodni)
Za względu na charakter kaszlu może być on:
- produktywny, tzw. mokry, wilgotny, z odkrztuszaniem
- nieproduktywny – suchy, „szczekający”
W większości przyczyną kaszlu ostrego są zakażenia wirusowe górnych lub dolnych dróg oddechowych. Inne to astma, zaostrzenie POChP (przewlekłej obturacyjnej choroby płuc), zatorowość płucna, ciało obce, niekiedy też niewydolność krążenia, zaburzenia krtaniowe, niektóre zaburzenia rytmu serca. Kaszel przewlekły może być wynikiem np. przerostu migdałka, chrapania, niedoczynności tarczycy, zakażeń grzybami czy zalegania woskowiny w przewodzie słuchowym. Kaszel przewlekły o nieustalonej przyczynie jest czasem powiązany z chorobami autoimmunologicznymi, zdarza się też, że ma podłoże psychogenne.
Kaszel: suchy czy mokry?
Kaszel to prawidłowy fizjologiczny odruch organizmu, który ułatwia oczyszczanie dróg oddechowych. Może być jednak objawem poważniejszych chorób (zapalenie płuc, astma, POChP) i wówczas należy szukać przyczyn, by na nie zadziałać jednocześnie działając objawowo. Zdarza się, że rodzaj kaszlu trudno określić. Dzieje się tak w sytuacji, gdy infekcja się rozwija czy też sam kaszel przechodzi z suchego w mokry. W tym przypadku zastosować można tzw. uniwersalny syrop na kaszel suchy i mokry, np. na bazie miodu lub oparty o ekstrakty roślinne. Podawanie jednak takich syropów u dzieci, zwłaszcza małych, należy rozważyć, gdyż infekcja u małych pacjentów rozwija się zdecydowanie szybciej niż u dorosłych, a sam jej przebieg może być przebieg dużo cięższy niż u dorosłego. Warto w tej sytuacji udać się kontrolnie do lekarza w celu „osłuchania” pacjenta. Podstawową grupą w przypadku kaszlu są syropy w formie leku stosowane w celu zahamowania kaszlu lub jego pobudzania celem oczyszczenia dróg oddechowych z zalegającej wydzieliny. Z kolei syropy zarejestrowane jako wyroby medyczne działają na powierzchni błony przez co główna ich rola to powlekanie, osłona śluzówki, nawilżenie. Są dobrym wyborem na początku infekcji lub jako syrop uzupełniający. Istnieje też pewna grupa suplementów diety zalecanych „na kaszel”. Należy jednak mieć świadomość, że ich działanie może być jedynie wspierające kurację.
Kaszel suchy
Kaszel suchy to zwykle krótkie odruchy bez odkrztuszania, „zdzierające” gardło. Pojawia się zazwyczaj na początku infekcji i stanowi duże obciążenie dla dróg oddechowych. W przypadku kaszlu suchego stosuje się leki przeciwkaszlowe, które zahamują odruch. Najczęściej stosowanymi są te działające ośrodkowo na ośrodek kaszlu, który zlokalizowany jest w rdzeniu przedłużonym. Mowa tu o substancjach takich jak kodeina, dekstrometorfan czy butamirat. Niektóre z syropów przeciwkaszlowych działających w ten sposób mogą upośledzać sprawność psychofizyczną, dlatego też stosując je należy zachować ostrożność w przypadku prowadzenia pojazdów czy obsługi maszyn. Szczególną ostrożność zachować należy w przypadku astmy, chorób serca czy stosowania innych leków, z którymi lek mógłby wejść w interakcje. Bezpieczniejszym wyborem w przypadku kaszlu suchego są syropy z lewodropropizyną, działającą obwodowo. Działa ona głownie obwodowo na oskrzela, wykazuje też działanie przeciwhistaminowe i znosi skurcz oskrzeli. Lek jest uważany generalnie za bezpieczny i raczej nie powoduje działań niepożądanych (sporadycznie dolegliwości żołądkowo-jelitowe lub reakcje skórne). Atutem jest też to, że nie wchodzi w znaczące interakcje z innymi lekami. Popularnym stosowanym często przez pacjentów niedrogim lekiem w syropie jest znany już od czasów starożytnych prawoślaz. Działa on obwodowo, powlekająco na nabłonek dróg oddechowych. W przypadku ostrego kaszlu raczej niewystarczający, ale jako wsparcie innego składnika bądź przy końcowej fazie infekcji i lekkim pokasływaniu.
Kaszel mokry
Kaszel mokry jest korzystny, pomagając wykrztusić zalegającą wydzielinę. Podczas odruchu słuchać charakterystyczne „odklejanie się” flegmy, a sam pacjent może to odczuć. Kaszel produktywny wymaga wsparcia lekami przez wzgląd na fakt, że zwykle zalegający śluz jest zbyt gęsty i trudno go odkrztusić, co przekłada się na długość trwania i nasilenie infekcji. Kaszlu mokrego nie należy tłumić, a zadbać o to, by zaległy śluz znalazł ujście. W tym przypadku zastosować można takie substancje w syropie, jak gwajafenazyna, ambroksol, bromheksyna, acetylocysteina czy preparaty ziołowe, np. z tymiankiem czy bluszczem. Powyższe substancje mogą dawać odczucie nasilenia objawów, co jest spowodowane uwodnieniem i łatwiejszym spływaniem wydzieliny, również z nosa. Z tego powodu nie powinny być podawane na około cztery godziny przed położeniem się, by nie wywoływać napadów kaszlu w nocy i zapewnić spokojny sen. Niekiedy zaleca się w przypadku kaszlu mokrego podanie na noc leku hamującego kaszel. Warto jednak zawsze ustalić z lekarzem zasadność takiego postępowania. Należy pamiętać, że samo odkrztuszanie wydzieliny jest zjawiskiem niezwykle korzystnym, gdyż eliminuje zanieczyszczenia, bakterie oraz wirusy.
Bezpieczne stosowanie syropów na kaszel
Bezpieczne stosowanie syropów na kaszel opiera się przede wszystkim na dokładnym odmierzeniu potrzebnej dawki. Należy zwrócić uwagę też na fakt dosładzania syropu. Większość z nich zawiera sacharozę. Jest to szczególnie istotne w przypadku pacjentów, którzy chorują na cukrzycę. Syropy dla diabetyków są najczęściej słodzone sorbitolem i zawierają odpowiednią informację na butelce. Skład syropu należy też przeanalizować pod kątem alkoholu (kobiety ciężarne i karmiące, dzieci) i substancji, które mogą lub wywołały już wcześniej reakcję alergiczną (np. miód, aromaty smakowe). Szczególną grupą są kobiety w ciąży i karmiąca, dzieci i seniorzy z chorobami przewlekłymi. Każde podanie syropu w tym przypadku powinno wiązać się z konsultacją lekarską lub konsultacją z farmaceutą. Podanie syropu u małego dziecka lub osoby leżącej o ograniczonej sprawności powinno odbywać się zawsze za pomocą strzykawki kierowanej na policzek – nigdy na wprost do gardła, gdyż może to wywołać krztuszenie i odruch wymiotny, zwłaszcza w przypadku niekorzystnego smaku. Niektóre z syropów można mieszać ze słodkimi sokami, musami, pożywieniem. Warto sprawdzić to wcześniej w ulotce, co pozwoli uniknąć niedogodności przy podaniu, np. gorzkiego preparatu. Dodatkowo warto zapoznać się z ulotką tez po to, by mieć świadomość możliwych interakcji i działań niepożądanych. Szczególnie należy przeanalizować rodzaj kaszlu, by nie pogorszyć swojego stanu i nie przedłużyć czasu trwania infekcji. Odpowiednia diagnostyka, właściwe dobranie rodzaju syropu do rodzaju kaszlu i odpowiednie dozowanie pozwoli pozbyć się odruchu kaszlowego i zapewni komfort pacjentowi.
Źródła:
Batura-Gabryel H., Kaszel – trudny problem kliniczny, Nowa Medycyna 1/2012, s.7-9
https://pantabletka.pl/domowe-sposoby-na-kaszel/, dostęp 08.02.2026
