Alergia krzyżowa to sytuacja, kiedy układ immunologiczny myli białka o podobnej strukturze w różnych alergenach i wywołuje np. reakcję na pokarm u osoby uczulonej wziewnie. Dzieje się tak, kiedy przeciwciała wytworzone przeciwko jednemu alergenowi rozpoznają inny, podobny, i reagują na niego. Jak wiadomo każda alergia objawia się złą reakcją na konkretną substancję, np. pokarm, lek czy pyłki. Zdarza się, że dwie substancje są do siebie podobne pod względem budowy chemicznej i organizm ich nie rozróżnia. Istota alergii krzyżowej to pojawienie się objawów bez konieczności wcześniejszego kontaktu pacjenta z alergenem krzyżowym. W oparciu o kryteria immunologiczne definicja alergii krzyżowej zakłada, że przeciwciała IgE wytworzone przeciwko jednemu alergenowi łączą się z podobnym alergenem, ale z innego źródła. Zjawisko reaktywności krzyżowej zostało pierwszy raz zaobserwowane w latach 40. XX wieku.
Objawy alergii krzyżowej
Alergie wziewne na pyłki roślin powodują głównie nieżyt nosa, jednak skorelowane z alergią krzyżową na niektóre owoce i warzywa (częściej na owoce) wywoływać mogą w kontakcie określonego pożywienia ze skórą pokrzywkę – w miejscu opuszków palców czy warg. Reakcja wiąże się często ze świądem, mrowieniem i obrzękiem ust. W nasilonych przypadkach zdarza się obrzęk języka i duszność, a niekiedy świąd całego ciała, wysypka i łzawienie oczu. Ze strony układu oddechowego mogą pojawić się: wodnisty katar, kaszel i uczucie duszności. Najgroźniejsze dla pacjentów, choć występujące raczej rzadko, są obrzęk naczynioruchowy, napad astmy oskrzelowej i wstrząs anafilaktyczny. Objawy u osoby uczulonej np. na pyłki pojawiają się w ciągu kilkunastu minut do dwóch godzin po zjedzeniu owocu.
Wybrane reakcje krzyżowe
– zespół alergii jamy ustnej – alergia krzyżowa nazywana czasem zespołem pyłkowo-pokarmowym (ang. pollen food allergy syndrome, czyli PFAS) to reakcja alergiczna IgE-zależna na pokarmy roślinne u osób pierwotnie uczulonych na pyłki. Białka występujące w pyłkach o wysokiej reaktywności należą głównie do rodzin profilin i białek PR-10, a czasem są to reduktazy izoflawonowe. Większość białek powodujących reakcje alergiczne niekorzystnie reaguje na wysoką temperaturę, więc poddanie pożywienia obróbce termicznej może zniwelować uczulenie. W sytuacji, gdy np. surowe jabłko nasila objawy można spróbować jabłka upieczonego lub ugotowanego. Zdarza się jednak, że alergenność produktu zwiększa się po poddaniu obróbce termicznej – dotyczy to np. gotowanego mleka lub prażenia orzeszków ziemnych. Najpopularniejsza reakcja typu PFAS to pyłek brzozy i jabłko. Krzyżowo z pyłkami brzozy reagują też jednak inne owoce pestkowe (gruszka, morela, wiśnia, czereśnia), kiwi, brzoskwinia, mango, seler, marchew i pieprz, a także pyłki innych drzew, jak leszczyna, olsza, dąb i buk. Za występowanie zespołu alergii jamy ustnej odpowiedzialne są reakcje krzyżowe pomiędzy alergenami należącymi do homologów Bet v 1 (główny alergen pyłku brzozy), profilin (białka budulcowe roślin) oraz LTP (białka przenoszące lipidy)
– zespół lateksowo-owocowy – przyczyną reakcji są białka występujące w organizmie kauczukowca. Ich struktura molekularna jest tak podobna do białek zawartych w żywności, że lateks powoduje reakcje krzyżowe z pożywieniem takim, jak banan, kiwi, papaja, melon, mango, kasztan jadalny, migdały, grejpfruty, seler, ziemniaki, orzechy, pomidory, marchew, papryka, szpinak, sałata
– zespól wieprzowina-sierść kota – reakcja krzyżowa między wziewnym alergenem sierści kota i pokarmowym mięsa wieprzowego. Reakcja tego typu dotyczy głównie dorosłych i nastolatków, a objawy pojawiają się zaraz po spożyciu wieprzowiny (zdecydowanie częściej po mięsie surowym, suszonym i wędzonym, rzadziej – po gotowanym)
– roztocza kurzu domowego – skorupiaki (krewetki, kraby, ostrygi) i ślimaki. Tropomiozyny bezkręgowców stanowią wziewny alergen roztoczy kurzu domowego. W związku z tym, że alergia na roztocza jest najbardziej rozpowszechnioną alergią całoroczną, problem alergii krzyżowej jest istotny (głównie w Azji, ale narasta również w Europie)
– zespół ptak-jajo – występuje u pacjentów uczulonych na pierze, u których dołączają się niepożądane objawy po spożyciu żółtka jaj lub mięsa drobiowego. Jest reakcją stosunkowo rzadką i dotyczy tylko dorosłych. Objawy pojawiają się po zjedzeniu surowego lub ugotowanego na miękko żółtka jaja.
Najczęstsze reakcje krzyżowe przedstawia poniższa tabela:
|
Alergen
|
Alergeny reagujące krzyżowo
|
|
Pyłek brzozy
|
Pyłek leszczyny, olchy, dębu, buku, jabłko, gruszka, morela, wiśnia, czereśnia, kiwi, brzoskwinia, mango, seler, marchew, pieprz
|
|
Pyłek leszczyny
|
Pyłek brzozy, olchy, dębu, grabu, buku, orzech laskowy
|
|
Pyłek bylicy
|
Seler, marchew, przyprawy
|
|
Pyłek traw
|
Melon, arbuz, pomidor, mąka z żyta i pszenicy
|
|
Pyłek drzew oliwnych
|
Pyłek jesionu, ligustru pospolitego, bzu lilaka
|
|
Roztocza kurzu domowego
|
Krewetki, kraby, ostrygi, ślimaki
|
|
Grzyby
|
Lateks
|
|
Pióra
|
Jajo kurze, mięso kurze
|
|
Sierść kota
|
Mięso wieprzowe
|
|
Lateks
|
Banan, kiwi, papaja, melon, mango, kasztan jadalny, migdały, grejpfruty, seler, ziemniaki, orzechy, pomidory, papryka, szpinak, sałata, przyprawy, fikus
|
|
Mleko krowie
|
Mleko kozie, mleko owcze, mięso wołowe
|
Diagnostyka alergii krzyżowych
Diagnostyka alergii i reakcji krzyżowych opiera się na rozmowie z pacjentem na temat potencjalnych przyczyn. Przy tym ważne jest zebranie wywiadu rodzinnego dotyczącego alergii nosa i spojówek, astmy, pokrzywki czy reakcji pokarmowych. Warto prowadzić dzienniczek i zapisywać reakcje organizmu na spożywane pokarmy i na tej podstawie ustalić z alergologiem odpowiednią dietę. Jeśli chodzi o badania laboratoryjne to wykrycie alergii na dany pyłek należy pogłębić o analizę konkretnych białek. Służy temu diagnostyka molekularna alergii – badania pojedyncze lub panelowe, typu ALEX w kierunku różnych alergenów. Badania wykonywane są w popularnych laboratoriach, a ich wynik pozwala stwierdzić, czy odczulanie w danym przypadku ma sens. Wyzwaniem dla badań związanych z alergiami, w tym alergiami krzyżowymi jest wprowadzanie do obrotu żywności genetycznie modyfikowanej (GMO), co wiąże się ze spożywaniem białek w ilościach i kombinacjach niedostępnych wcześniej. Dodatkowo coraz częściej importuje się egzotyczne produkty z odległych rejonów świata, a handel żywnością został w zasadzie zglobalizowany. Może to mieć wpływ na nasilenie alergii. Ponadto zmiany klimatyczne, jak zmiany stężenia dwutlenku węgla i wzrost średniej temperatury mogą prowadzić do pojawiania się na danym terenie nowych gatunków roślin i wydłużać okres pylenia, co również wpłynie na częstotliwość występowania alergii, w tym tych krzyżowych.
Profilaktyka i leczenie alergii krzyżowych
Zapobieganie występowaniu reakcji krzyżowych to przede wszystkich unikanie pokarmów, które mogą ją wywołać. Z racji tego, że diagnostyka nie jest łatwa podstawą jest wywiad z pacjentem i prowadzone przez niego obserwacje. W sytuacji zespołu lateksowo-owocowego kluczowe będzie wyeliminowanie lateksu z otoczenia (rękawice, smoczki, kalosze, balony). Częstość występowania tej konkretnej alergii maleje w związku z faktem zastępowania naturalnego lateksu gumami syntetycznymi. Leczenie alergii krzyżowych to głównie stosowanie leków przeciwhistaminowych i kortykosteroidów (bez przepisu lekarza dostępne są do stosowania miejscowego). W ciężkich przypadkach lekarz zapisuje adrenalinę do samodzielnego podania. Leczenie alergii krzyżowych jest kluczowe również dla coraz częściej występujących alergii pokarmowych. Znajomość patomechanizmów, źródła uczulenia i reakcji krzyżowych ma znaczenie w diagnozowaniu i leczeniu tego typu schorzeń. Immunoterapia (odczulanie) dotyczy zawsze podania szczepionki zawierającej główny alergen (np. pyłek brzozy). Prawidłowo dobrana może wyciszyć układ odpornościowy i zniwelować objawy. Immunoterapię warto jednak poprzedzić odpowiednimi badaniami na alergeny wykonanymi w laboratorium.
Źródła
Buczyłko K., Majsiak E., Wybrane reakcje krzyżowe w alergiach górnych dróg oddechowych i pokarmowych, Alergologia Polska – Polish Journal of Allergology 4 (2017), s. 139-145
Piwowarek K., Mincer-Chojnacka I., Zdanowski R., Kalicki B., Alergiczna reaktywność krzyżowa – czy nowe wyzwanie dla alergologów?, Pediatr Med Rodz 2015, 11 (4), p. 382–390
Rapiejko P., Lipiec A., Wybrane aspekty alergii krzyżowej, Alregoprofil 2006, nr 2, 11-15
Ukleja-Sokołowska N., Sokołowski Ł., Bartuzi Z., Alergia na roztocza kurzu domowego i krewetki- co wiemy obecnie? , Alergia Astma Immunologia 2018, 23 (3): 221-227
Wawrzeńczyk A., Bartuzi Z., Zespoły kliniczne alergii krzyżowej, Alergia Astma Immunologia 2018, 23 (2): 64-66
https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/zespol-pylkowo-pokarmowy/?srsltid=AfmBOor6caMETL9WZRKCRsuqwhrSHHGA_47sxj0KtarkPhA7WuxBNAtq
